اعمال نیمه شعبان؛ شب نیمه شعبان یکی از شبهای بسیار مبارک در تقویم اسلامی است که در میان مسلمانان جایگاه ویژهای دارد. این شب که به “لیلة البراءة” نیز معروف است، فرصتی گرانبها برای توبه، استغفار و نیایش به درگاه الهی محسوب میشود. در روایات اسلامی از این شب به عنوان “شب قدر ثانی” یاد شده است و اعمال خاصی برای آن توصیه شده است. همچنین، ولادت باسعادت امام زمان (عج) در این شب، بر اهمیت و جایگاه آن افزوده است. در این مقاله از تسکین ، به بررسی فضیلتها و اعمال نیمه شعبان خواهیم پرداخت.
فضیلت شب نیمهشعبان
از امام جعفر صادق (ع) روایت شده است که از امام محمدباقر (ع) درباره فضیلت شب نیمهشعبان پرسیدند. امام فرمودند: این شب، پس از شب قدر، برترین شبهاست. در این شب، خداوند فضل و رحمت بیکران خود را بر بندگان نازل میکند و آنان را با لطف و کرم خویش میآمرزد.
پس در این شب برای نزدیکی به درگاه الهی تلاش کنید؛ زیرا خداوند در این شب به ذات مقدس خود سوگند یاد کرده است که هیچ درخواستکنندهای را، مادامی که تقاضای گناه نداشته باشد، دست خالی بازنگرداند.
این شب، برای ما همان مقامی را دارد که شب قدر برای پیامبر گرامی اسلام (ص). بنابراین، در این شب به دعا و ثنای پروردگار بپردازید.
یکی از برکات عظیم این شب مبارک، ولادت با سعادت حضرت صاحبالزمان، امام مهدی (عج)، در سحرگاه نیمهشعبان سال ۲۵۵ هجری در سامرا است که بر شکوه و عظمت این شب افزوده است.
شب قدر ثانی
در روایات اسلامی، شب نیمه شعبان از حیث عظمت و برکت، همتراز شب قدر دانسته شده است. امام صادق (ع) میفرمایند: “شب نیمه شعبان، شب تقسیم روزیها و ثبت سرنوشتهاست”. در این شب، مقدرات یک سال آینده بندگان مشخص میشود. پس توجه به اعمال نیمه شعبان ضروری است.
مغفرت گناهان
بر اساس احادیث، شب نیمه شعبان، شب رحمت و مغفرت الهی است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: “در این شب، خداوند به تعداد موهای گوسفندان قبیله بنیکلب، بندگانش را از آتش جهنم آزاد میکند”. این شب فرصت ارزشمندی برای توبه و بازگشت به سوی خداوند است.
استجابت دعا
این شب از جمله شبهایی است که دعاها در آن مستجاب میشود. از امام علی (ع) نقل شده است: “در شب نیمه شعبان، درهای آسمان گشوده شده و خداوند رحمت بیکرانش را بر بندگان نازل میکند”.
میلاد امام زمان (عج)
میلاد خورشید پنهان؛ امام زمان (عج)
در شب نیمه شعبان، آسمان مدینهالعلوم از نور میلاد خورشید پنهان درخشان شد. در سال ۲۵۵ هجری قمری، در خانه امام حسن عسکری (ع) کودکی متولد شد که زمین و زمان در انتظار او بودند. او مهدی موعود (عج)، آخرین حجت الهی، ذخیره خداوند برای برپایی عدالت و احیای دین محمدی (ص) است.
روایات فراوانی از اهلبیت (ع) نوید این میلاد مبارک را دادهاند. پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
“اگر از دنیا یک روز باقی مانده باشد، خداوند آن روز را طولانی خواهد کرد تا مردی از فرزندان من که نامش نام من است، ظهور کند و زمین را از عدل و داد پر کند، همانگونه که از ظلم و جور پر شده است.” (بحارالانوار، ج ۵۱، ص ۷۵)
حضرت مهدی (عج) در دوران کودکی تحت تربیت پدر بزرگوارشان قرار گرفتند، اما به فرمان الهی و برای حفظ جان ایشان از گزند دشمنان، از دیدگان مردم غایب شدند. این غیبت، آزمونی برای مؤمنان است تا ایمان خود را حفظ کرده و زمینهساز ظهور آن حضرت باشند.
امام صادق (ع) درباره انتظار فرج فرمودند:
“به خدا قسم، او ظهور خواهد کرد؛ اما تنها کسانی از این امر بهرهمند میشوند که تقوا پیشه کرده و خود را برای یاری او آماده کنند.” (کمالالدین، ج ۲، ص ۳۵۲)
امروز، شیعیان جهان در شب میلاد امام زمان (عج)، با قلبی سرشار از عشق و امید، این روز خجسته را جشن میگیرند و از خداوند تعجیل در ظهور آن حضرت را مسئلت میکنند. باشد که با ظهورش، جهان سرشار از عدالت، صلح و مهربانی گردد.
اللهم عجل لولیک الفرج!
اعمال نیمه شعبان
غسل یکی از مستحبات شب نیمه شعبان، انجام غسل است که موجب طهارت جسم و روح میشود.
نماز مستحبی نیمه شعبان
در این شب، اقامه نمازهای مستحبی توصیه شده است. از جمله این نمازها:
- نماز دوازده رکعتی: در هر رکعت پس از سوره حمد، سورهای از قرآن خوانده شود.
- نماز دو رکعتی مخصوص: در هر رکعت پس از حمد، سوره یاسین، سوره تبارک (الملک) و سوره اخلاص خوانده شود.
- نماز جعفر طیار: این نماز چهار رکعتی (دو نماز دو رکعتی) یکی از اعمال مهم و سفارش شده است.
دعا و استغفار
خواندن دعاهای مخصوص این شب از جمله:
- دعای کمیل: این دعا که از حضرت خضر (ع) نقل شده است، شامل تضرع و استغفار است.
- دعای فرج: برای تعجیل در ظهور امام زمان (عج) خوانده شود.
- دعای شعبانیه: یکی از ادعیه ارزشمند برای این شب است.
- استغفار و ذکر “اللهم اغفر لی”: صد مرتبه گفتن این ذکر، موجب مغفرت میشود.
زیارت امام حسین (ع)
از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است که هر کس در شب نیمه شعبان، امام حسین (ع) را زیارت کند، خداوند او را مورد لطف خاص خود قرار خواهد داد. این زیارت چه به صورت حضوری در کربلا و چه به صورت از راه دور، بسیار تأکید شده است. زیارت عاشورا را بخوانید.
احیا و شبزندهداری
شبزندهداری و عبادت در این شب بسیار توصیه شده است. برخی از اعمال احیا عبارتاند از:
- خواندن قرآن: تلاوت آیات قرآن و تدبر در معانی آن.
- اذکار و تسبیحات: گفتن ذکر “سبحان الله”، “الحمدلله”، “لا اله الا الله” و “الله اکبر” به تعداد زیاد.
- نماز شب: اقامه نماز شب و تهجد.
- توسل به اهل بیت (ع): خواندن زیارت آل یاسین و توسلات به امام زمان (عج).
دعای مخصوص نیمه شعبان
شیخ در مصباح از ابویحیی در ضمن خبری در فضیلت شب نیمه شعبان روایت کرده که از مولای خودم حضرت صادق علیه السلام پرسیدم که بهترین دعاها در این شب چیست؟ فرمود: پس از آنکه بجا آوردی نماز عشا را، دو رکعت نماز اقامه کن که در رکعت اول حمد و سُوره قُلْ یا اَیُّهَا الْکافِروُنَ خوانده شود و در رکعت دوم حمد و سوره توحید خوانده شود. پس از سلام، تسبیحات حضرت زهرا سلام الله علیها گفته شود. پس از آن این دعا خوانده شود:
یا مَنْ اِلَیْهِ مَلْجَاءُ الْعِبادِ فِی الْمُهِمّاتِ وَ اِلَیْهِ یَفْزَعُ الْخَلْقُ فیِ الْمُلِمّاتِ
ای که به سوی او است پناه بندگان در کارهای اندوه خیز و به سوی او پناه برند خلایق در پیش آمدهای ناگوار
یا عالِمَ الْجَهْرِ وَالْخَفِیّاتِ وَ یا مَنْ لا تَخْفی عَلَیْهِ خَواطِرُ الاْوْهامِ
ای دانای آشکار و نهان و ای که بر او پنهان نماند اندیشههایی که در دلها افتد
وَ تَصَرُّفُ الْخَطَراتِ یا رَبَّ الْخَلایِقِ وَالْبَرِیّاتِ یا مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ
و تصرف کردن آن خاطرات ای پروردگار خلایق و آفریدگان ای که ملکوت
الاْرَضینَ وَالسَّمواتِ اَنْتَ اللّهُ لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ اَمُتُّ اِلَیْکَ بِلا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ
زمینها و آسمانها به دست او است تویی خدایی که معبودی جز تو نیست به سویت توسل جویم به کلمه “لا اله الا انت”
فَیا لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ اجْعَلْنی فی هِذِهِ اللَّیْلَةِ مِمَّنْ نَظَرْتَ اِلَیْهِ
پس ای خدایی که معبودی جز تو نیست بگردان مرا در این شب از کسانی که به سویش نگریسته و مورد
فَرَحِمْتَهُ وَ سَمِعْتَ دُعاَّئَهُ فَاَجَبْتَهُ وَ عَلِمْتَ اسْتِقالَتَهُ فَاَقَلْتَهُ
رحم خویش قرارش داده و دعایش شنیده و اجابت کرده و پشیمانیش را دانسته پس او را پذیرفتهای
وَ تَجاوَزْتَ عَنْ سالِفِ خَطیئَتِهِ وَ عَظیمِ جَریرَتِهِ فَقَدِ اسْتَجَرْتُ بِکَ
و از خطاهای گذشتهاش و گناه بزرگش در گذشتهای پس من از گناهانم به تو پناهنده شده
مِنْ ذُنُوبی وَ لَجَاْتُ اِلَیْکَ فی سَتْرِ عُیُوبی اَللّهُمَّ فَجُدْ عَلَیَّ بِکَرَمِکَ
و به تو ملتجی گشتهام در اینکه عیوبم را بپوشانی خدایا پس جود کن بر من به کرم خود
وَ فَضْلِکَ وَاحْطُطْ خَطایایَ بِحِلْمِکَ وَ عَفْوِکَ وَ تَغَمَّدْنی فی هذِهِ
و فضلت و بریز خطاهای مرا به بردباری و گذشت خویش و فراگیر مرا در این
اللَّیْلَةِ بِسابِغِ کَرامَتِکَ وَاجْعَلْنی فیها مِنْ اَوْلِیاَّئِکَ الَّذینَ اجْتَبَیْتَهُمْ
شب به فراوان کرمت و بگردان مرا در این شب از آن دوستانت که آنان را برای طاعت خویش برگزیده
لِطاعَتِکَ وَاخْتَرْتَهُمْ لِعِبادَتِکَ وَ جَعَلْتَهُمْ خالِصَتَکَ وَ صِفْوَتَکَ
و برای پرستشت انتخاب فرمودی و ایشان را جز خاصان درگاه و برگزیدگانت قرار دادی
اَللّهُمَّ اجْعَلْنی مِمَّنْ سَعَدَ جَدُّهُ وَ تَوَفَّرَ مِنَ الْخَیْراتِ حَظُّهُ وَاجْعَلْنی مِمَّنْ
خدایا بدار مرا از آن کسانی که کوشش به جایی رسیده و از نیکیها بهره فراوان نصیبش گشته و مرا از کسانی قرار ده
سَلِمَ فَنَعِمَ وَ فازَ فَغَنِمَ وَاکْفِنی شَرَّ ما اَسْلَفْتُ وَاعْصِمْنی مِنَ الاِْزدِیادِ
که تندرست شده و متنعم و رستگار و بهرهمند گشته و کفایت کن مرا از شر آنچه کردهام و نگاهم دار از افزودن
فی مَعْصِیَتکَ وَ حَبِّبْ اِلَیَّ طاعَتَکَ وَ ما یُقَرِّبُنی مِنْکَ وَ یُزْلِفُنی عِنْدَکَ
در نافرمانیت و دوست گردان نزد من فرمانبرداریت را و آنچه مرا به تو نزدیک و مقرب درگاهت گرداند
سَیِّدی اِلَیْکَ یَلْجَاءُ الْهارِبُ وَ مِنْکَ یَلْتَمِسُ الطّالِبُ وَ عَلی کَرَمِکَ
آقای من به سوی تو پناه آرد شخص گریز پای و از تو عاجزانه طلب کند جوینده و بر کرم تو
یُعَوِّلُ الْمُسْتَقیلُ التّائِبُ اَدَّبْتَ عِبادَکَ بالتَّکَرُّمِ وَ اَنْتَ اَکْرَمُ الاْکْرَمینَ
تکیه کند شخص عذرخواه و توبه کننده ادب کردی بندگانت را به کرم ورزی به آنها و تو کریمترین کریمانی
وَ اَمَرْتَ بِالْعَفْوِ عِبادَکَ وَ اَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ اَللّهُمَّ فَلا تَحْرِمْنی
و تو خود به بندگانت دستور گذشت دادی و خود آمرزنده و مهربانی خدایا پس مرا از آنچه از
ما رَجَوْتُ مِنْ کَرَمِکَ وَلا تُؤْیِسْنی مِنْ سابِغِ نِعَمِکَ وَلا تُخَیِّبْنی مِنْ
کرمت امید دارم محرومم مکن و از نعمتهای ریزانت مایوسم مدار و از بهرههای فراوانت که در
جَزیلِ قِسَمِکَ فی هذِهِ اللَّیْلَةِ لاِهْلِ طاعَتِکَ وَاجْعَلْنی فی جُنَّةٍ مِنْ
این شب برای فرمانبردارانت مقرر داشتهای بی بهرهام مساز و مرا در پناهگاه محکمی از آزار مخلوقات
شِرارِ بَرِیَّتِکَ رَبِّ اِنْ لَمْ اَکُنْ مِنْ اَهْلِ ذلِکَ فَاَنْتَ اَهْلُ الْکَرَمِ وَالْعَفْوِ
شرورت قرار ده پروردگارا اگر من چنین شایستگی ندارم ولی تو شایسته کرم و گذشت و
وَالْمَغْفِرَةِ وَ جُدْ عَلَیَّ بِما اَنْتَ اَهْلُهُ لا بِما اَسْتَحِقُّهُ فَقَدْ حَسُنَ ظَنّی
آمرزشی و فرو ریز بر من بدانچه تو شایسته آنی نه بدانچه من سزاوار آنم زیرا به راستی گمان من نیک است
بِکَ وَ تَحَقَّقَ رَجاَّئی لَکَ وَ عَلِقَتْ نَفْسی بِکَرَمِکَ فَاَنْتَ اَرْحَمُ الرّاحِمینَ وَ اَکْرَمُ الاْکْرَمینَ
و امیدم درباره تو محکم شده و جانم به سر رشته کرم تو آویخته است پس تویی مهربانترین مهربانان و کریمترین کریمان
اَللّهُمَّ وَاخْصُصْنی مِنْ کَرَمِکَ بِجَزیلِ
خدایا مرا مخصوص بدار از کرم خویش به بهرههای فراوان
قِسَمِکَ وَاَعُوذُ بِعَفْوِکَ مِنْ عُقُوبَتِکَ وَاغْفِر لِیَ الَّذنْبَ الَّذی یَحْبِسُ عَلَیَّ الْخُلُقَ
و تقسیمهای شایانت و از کیفر تو به عفوت پناه میبرم و بیامرز برایم آن گناهی را که عادت بد (مانند دروغ) را بر من حبس کند
وَ یُضَیِّقُ عَلیَّ الرِّزْقَ حَتّی اَقُومَ بِصالِحِ رِضاکَ وَ اَنْعَمَ
و روزی را بر من تنگ سازد تا من به خشنودی شایسته تو اقدام کنم و به عطای فراوانت
بِجَزیلِ عَطاَّئِکَ وَاَسْعَدَ بِسابِغِ نَعْماَّئِکَ فَقَدْ لُذْتُ بِحَرَمِکَ
متنعم گردم و به نعمتهای بسیارت خوشبخت شوم زیرا من به آستان تو پناه آوردم
وَ تَعَرَّضْتُ لِکَرَمِکَ وَاسْتَعَذْتُ بِعَفْوِکَ مِنْ عُقُوبَتِکَ وَ بِحِلْمِکَ مِنْ
و به کرم تو آویختم و به گذشت تو پناه جستم از ترس کیفرت و به بردباریت پناه جستم از
غَضَبِکَ فَجُدْ بِما سَئَلْتُکَ وَاَنِلْ مَا الْتَمَسْتُ مِنْکَ اَسْئَلُکَ بِکَ لابِشَیءٍ
خشمت پس به من عطا کن آنچه را از تو خواستم و به من برسان آنچه را از تو خواهش کردم تو را به خودت سوگند دهم چون چیزی
هُوَ اَعْظَمُ مِنْکَ
از تو بزرگتر نیست.
پس به سجده میروی و ۲۰ مرتبه یا رَبِّ، ۷ مرتبه یا اَللّهُ، ۷ مرتبه لاحَوْلَ وَلا قُوَّةَ اِلاّ بِاللّهِ، ۱۰ مرتبه ما شآءَ اللّهُ، ۱۰ مرتبه لاقُوّةَ اِلاّ بِاللّهِ، و ۱۰ مرتبه صلوات میفرستی بر پیغمبر و آل او علیهم السلام و حاجت خود را از خدا بخواه. سوگند به خدا که اگر به سبب این عمل به عدد قطرات باران حاجت بخواهی هر آینه برساند به تو خداوند عزوجل آن حاجتها را به کَرَم عَمیم و فَضْل جَسیمِ خود
خواندن این دعا دیگر
إِلهِی تَعَرَّضَ لَکَ فِی هذَا اللَّیْلِ الْمُتَعَرِّضُونَ، وَقَصَدَکَ الْقاصِدُونَ، وَأَمَّلَ فَضْلَکَ وَمَعْرُوفَکَ الطّالِبُونَ، وَلَکَ فِی هذَا اللَّیْلِ نَفَحاتٌ وَجَوائِزُ وَعَطایا وَمَواهِبُ تَمُنُّ بِها عَلَی مَنْ تَشاءُ مِنْ عِبادِکَ، وَتَمْنَعُها مَنْ لَمْتَسْبِقْ لَهُ الْعِنایَةُ مِنْکَ، وَها أَنَا ذا عُبَیْدُکَ الْفَقِیرُ إِلَیْکَ الْمُؤَمِّلُ فَضْلَکَ وَمَعْرُوفَکَ، فَإِنْ کُنْتَ یَا مَوْلایَ تَفَضَّلْتَ فِی هذِهِ اللَّیْلَةِ عَلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ وَعُدْتَ عَلَیْهِ بِعائِدَةٍ مِنْ عَطْفِکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ الْخَیِّرِینَ الْفاضِلِینَ، وَجُدْ عَلَیَّ بِطَوْلِکَ وَمَعْرُوفِکَ یَا رَبَّ الْعالَمِینَ، وَصَلَّی اللّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّبِیِّینَ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ وَسَلَّمَ تَسْلِیماً إِنَّ اللّهَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ. اللّهُمَّ إِنِّی أَدْعُوکَ کَما أَمَرْتَ فَاسْتَجِبْ لِی کَما وَعَدْتَ إِنَّکَ لَاتُخْلِفُ الْمِیعادَ
الهی، در این شب روی آوردند بهسوی تو رویآورندگان و قصد تو نمودند قصدکنندگان و فضل و احسانت را آرزو کردند جویندگان، از جانب تو در این شب نسیمهای رحمت و هدایا و عطاها و مواهبی است که به هرکس از بندگانت بخواهی تفضّل میکنی و از هرکس که پیشینه عنایتت شامل حال او نگشته بازمیداری، هماینک من این بنده کوچک تو، نیازمند به تو، احسان و نیکیات را آرزومندم،
چنانچه ای مولای من در جایگاهی که در این شب بر یکی از بندگانت احسان نمودی و بر او جایزهای عطا کردی، پس بر محمّد و خاندان محمّد که پاکان و پاکیزگان و نیکوکاران و برترینند درود فرست و از نعمت و نیکیات بر من ببخش ای پروردگار جهانیان و درود خدا و سلام بسیار بر محمّد خاتم پیامبران و خاندان پاکش باد، بهدرستی که خدا ستوده و بزرگوار است. خدایا! تو را میخوانم آنچنان که فرمان دادی، پس دعایم را به اجابت برسان همانطور که وعده فرمودی که تو هرگز از وعده خویش تخلّف نمیکنی.
و این دعایی است که در سحرها در پی نماز شفع خوانده میشود.
خواندن صلوات که هر روز بعد از زوال (بعد از نماز ظهر) میخوانند:
اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِمُحَمَّدٍ شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ، وَمَوضِعِ الرِّسالَةِ، وَمُخْتَلَفِ الْمَلائِکَةِ….
نکات مهم و توصیهها
اخلاص نیت: تمام اعمال باید با نیت خالص و برای تقرب به خدا انجام شوند.
توجه قلبی در دعاها: هنگام دعا، با حضور قلب و خضوع به درگاه الهی نیایش کنید.
توبه و استغفار واقعی: در این شب، با تمام وجود از گناهان گذشته توبه کنید و برای اصلاح خود تلاش نمایید.
پرهیز از گناهان: بهرهبرداری از این شب، نیازمند دوری از گناه و آلودگیهای روحی است.
نتیجهگیری
شب نیمه شعبان، فرصتی بینظیر برای خودسازی، تقرب به خداوند و طلب مغفرت است. در این شب، درهای رحمت الهی گشوده شده و دعاها به درگاه پروردگار مقبول واقع میشوند. همچنین، میلاد امام زمان (عج) این شب را به مناسبتی ویژه در تقویم اسلامی تبدیل کرده است. بیایید از این فرصت ارزشمند بهره برده و با دعا و نیایش، انجام اعمال نیمه شعبان روح خود را جلا دهیم. امیدواریم همه ما بتوانیم در این شب پربرکت، بهترین استفاده را از رحمت الهی ببریم.
